Een doorsnede van 41 akkoorden: het algemene beeld en zeven thema's die het DMI-ecosysteem raken
Na de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 sloten de vier grote steden en de leden van het G40-stedennetwerk nieuwe coalitie-, bestuurs- en raadsakkoorden. Dit rapport leest die akkoorden als één corpus: 41 documenten, 1.804 pagina's, ruim 613.000 woorden. Het beantwoordt twee vragen. Ten eerste: welke onderwerpen domineren, gemeten naar hoe vaak ze terugkomen én hoe prominent ze in de hoofdstukindeling staan. Ten tweede: wat zeggen deze akkoorden over de zeven thema's die samen de kern van het DMI-ecosysteem vormen – gebiedsontwikkeling, woningbouw, mobiliteit, energietransitie, bodem en ondergrond, digitalisering en AI.
De cijfers komen uit een scan die per akkoord telt hoe vaak thema-termen voorkomen, hoeveel akkoorden een thema in een hoofdstuktitel zetten en welke deelonderwerpen binnen die passages terugkeren. De duiding en de geciteerde passages zijn met de hand geselecteerd na het lezen van de uitgelichte tekstfragmenten. Elk citaat is letterlijk, met paginanummer, en gelinkt aan de pagina in het originele PDF.
pdftotext, waarbij de bladwissels de paginanummering bepalen.tools/theme_config.json. Overlappende treffers tellen als één vermelding, zodat 'woningbouw' in 'woningbouwopgave' niet dubbel meetelt. Terugkerende kop- en voetregels (op 30% of meer van de pagina's) zijn eerst verwijderd – zonder die stap telt bijvoorbeeld de paginavoet van Deventer 55 keer mee als vermelding van laadinfrastructuur.tools/verify_quotes.py controleert dat de tekst woordelijk op de genoemde pagina staat. Een aantal PDF's is in kolommen opgemaakt, waardoor de tekstextractie zinnen door elkaar haalt (onder meer Alphen aan den Rijn, Amstelveen, Breda, Enschede en Utrecht). Uit die documenten is alleen geciteerd waar de passage aantoonbaar aaneengesloten is; in de overige gevallen wordt de inhoud beschreven in plaats van geciteerd.Over alle 41 akkoorden heen tekent zich een sociaal-fysieke agenda af met een opvallend defensieve toon. Economie en werk, de wijk, jeugd en onderwijs, cultuur en sport, en zorg vormen de vijf grootste blokken; wonen, mobiliteit en veiligheid volgen dicht daarachter. Maar het onderscheidende van deze lichting akkoorden zit niet in de rangorde – die is in grote lijnen dezelfde als vier jaar eerder – maar in hoe erover geschreven wordt.
| Thema | Vermeldingen | Mediaan /10k | Akkoorden | Eigen hoofdstuk | Meest uitgesproken | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Economie & werk | 4.684 | 78.5 | 41 | 38 | Apeldoorn, Sittard-Geleen, Emmen | |
| Wijkaanpak & leefbaarheid | 4.669 | 72.7 | 41 | 32 | Apeldoorn, Zoetermeer, Almelo | |
| Jeugd & onderwijs | 4.298 | 68.5 | 41 | 38 | Almere, Haarlemmermeer, Apeldoorn | |
| Cultuur, sport & erfgoed | 4.004 | 62.4 | 41 | 35 | Alkmaar, Maastricht, Enschede | |
| Zorg & sociaal domein | 3.771 | 60.4 | 41 | 35 | Almere, Haarlemmermeer, Heerlen | |
| Mobiliteit & bereikbaarheid | 3.318 | 49.9 | 41 | 31 | Enschede, Amersfoort, Hengelo | |
| Veiligheid & ondermijning | 3.123 | 49.5 | 41 | 38 | Enschede, Haarlemmermeer, Emmen | |
| Wonen & woningbouw | 3.005 | 51.3 | 41 | 38 | Emmen, Delft, Amsterdam | |
| Participatie & dienstverlening | 1.848 | 29.1 | 41 | 30 | Amstelveen, Deventer, Alkmaar | |
| Groen, natuur & klimaatadaptatie | 1.604 | 23.4 | 41 | 19 | Arnhem, Ede, Apeldoorn | |
| Bestaanszekerheid & armoede | 1.131 | 18.0 | 41 | 28 | Maastricht, Almelo, Nijmegen | |
| Klimaat & energietransitie | 1.026 | 16.5 | 41 | 15 | Assen, Apeldoorn, Amersfoort | |
| Afval & circulaire economie | 910 | 16.0 | 41 | 20 | Rotterdam, Apeldoorn, Leeuwarden | |
| Digitalisering & data | 738 | 10.8 | 40 | 15 | Deventer, Almere, Tilburg | |
| Gemeentefinanciën | 734 | 10.9 | 41 | 21 | Zaanstad, Maastricht, Utrecht | |
| Ruimtelijke ordening & gebiedsontwikkeling | 703 | 9.2 | 40 | 16 | Hengelo, Zwolle, Heerlen | |
| Bestuur & organisatie | 657 | 11.2 | 41 | 23 | Roosendaal, Sittard-Geleen, Schiedam | |
| Asiel, migratie & inburgering | 549 | 8.7 | 39 | 17 | Amersfoort, Haarlemmermeer, Tilburg |
‘Eigen hoofdstuk’ telt de akkoorden waarin het thema in een hoofdstuk- of paragraaftitel staat – het sterkste signaal voor prioriteit. ‘Meest uitgesproken’ is gemeten per 10.000 woorden, waarbij Haarlem (samenvatting van 2 pagina’s) buiten beschouwing blijft.
Economie en werk is met 4.684 vermeldingen het grootste thema en krijgt in 38 van de 41 akkoorden een eigen hoofdstuk of paragraaf. Direct daarachter staat de wijkaanpak (4.669 vermeldingen): 'wijken', 'buurt', 'dorpen', 'openbare ruimte' en 'ontmoeting' zijn samen het meest gebruikte vocabulaire van het corpus. Vrijwel elk akkoord organiseert zijn beloften op wijk- en dorpsniveau, en negen gemeenten – onder meer Amsterdam, Arnhem, Breda, Helmond, Maastricht en Utrecht – gebruiken daarbij expliciet de formule 'ongelijk investeren' voor gelijke kansen.
Veiligheid krijgt in 38 akkoorden een eigen hoofdstuk – even vaak als economie en wonen. Nieuw is de reikwijdte: 40 van de 41 akkoorden noemen weerbaarheid of geopolitiek, en digitale veiligheid, desinformatie, cybercriminaliteit en voorbereiding op uitval van stroom of drinkwater staan nu naast de klassieke onderwerpen ondermijning en overlast. Het veiligheidshoofdstuk is daarmee de plek geworden waar de meeste gemeenten hun digitale agenda voor het eerst binnenhalen.
35 akkoorden gebruiken het woord 'realisme' of 'realistisch', 33 spreken van 'scherpe', 'moeilijke' of 'lastige keuzes' en 31 van 'uitvoerbaarheid', 'uitvoeringskracht' of 'realisatiekracht'. Ambitie wordt vrijwel overal getemperd met een voorbehoud over haalbaarheid, betaalbaarheid en ambtelijke capaciteit. In 23 akkoorden wordt expliciet bezuinigd. Dat is de duidelijkste stijlbreuk met de vorige periode: niet minder ambitie op papier, maar consequent de vraag of het uitvoerbaar is.
40 van de 41 akkoorden gebruiken het woord 'vertrouwen', en participatie en dienstverlening krijgen in 30 akkoorden een eigen hoofdstuk. Tegelijk klinkt er nuchterheid door over wat participatie oplevert: 's-Hertogenbosch stelt vast dat participatieprocessen steeds vaker met emotie en frustratie gepaard gaan en dat participatie geen garantie voor draagvlak is. Meerdere gemeenten koppelen daaraan de keuze om vóóraf duidelijker te maken welke ruimte er is om mee te beslissen.
21 akkoorden gebruiken 'brede welvaart', met Leeuwarden (30 keer) en Hengelo (29 keer) als uitgesproken koplopers. Het begrip fungeert vooral buiten de Randstad als het raamwerk waarbinnen fysieke groei, economie en sociaal beleid aan elkaar worden geknoopt – Hengelo toetst er zelfs alle gebiedsontwikkelingen aan.
Als apart thema komt klimaat en energietransitie relatief laag uit (1.026 vermeldingen, 15 akkoorden met een eigen hoofdstuk), lager dan cultuur en sport. Dat beeld is misleidend: het onderwerp is verschoven van doelstelling naar randvoorwaarde. Netcongestie en netcapaciteit komen in 40 van de 41 akkoorden voor, meestal in het hoofdstuk over wonen of economie in plaats van in een duurzaamheidshoofdstuk. Amersfoort, Apeldoorn en Schiedam geven het een eigen paragraaftitel.
Bodem en ondergrond (216 vermeldingen, 28 akkoorden) en AI (117 vermeldingen, 30 akkoorden) zijn met afstand de kleinste thema's uit deze analyse. Dat ze in bijna driekwart van de akkoorden voorkomen maar zo weinig ruimte krijgen, typeert ze als onderwerpen die wel zijn opgemerkt maar nog geen eigen beleidsverhaal hebben gekregen.
Tegelijk zien we dat participatieprocessen steeds vaker gepaard gaan met emotie en frustratie. Participatie is geen garantie voor draagvlak.— 's-Hertogenbosch, p. 68
Onze aanpak daarbij is dat alle gebiedsontwikkelingen, plannen, initiatieven en projecten moeten bijdragen aan vijf principes die bijdragen aan de brede welvaart.— Hengelo, p. 8
In Ede staan deze dragende systemen onder druk. De natuurkwaliteit is op veel plekken onvoldoende, het stroomnet zit vol, het grondwater is kwetsbaar en het mobiliteitsnetwerk raakt overbelast. Bouwen op een instabiel fundament is niet verstandig.— Ede, p. 9
Voor elk thema: hoeveel akkoorden het noemen, welke deelonderwerpen erin terugkeren, wat er inhoudelijk staat, wat ontbreekt, en de letterlijke passages met een directe link naar de juiste pagina in het brondocument.
Snel naar: Gebiedsontwikkeling · Woningbouw · Mobiliteit · Energietransitie · Bodem & ondergrond · Digitalisering · Kunstmatige intelligentie (AI)
Integrale ontwikkeling van locaties: verdichting, transformatie, omgevingsvisie, grondbeleid en sleutelgebieden.
Gebiedsontwikkeling is in 40 van de 41 akkoorden aanwezig en krijgt in 16 akkoorden een eigen hoofdstuktitel. Het is daarmee geen apart beleidsveld maar een werkwijze geworden: het woord duikt op in hoofdstukken over wonen, sport, cultuur, veiligheid, asielopvang en evenementen.
Het dominante patroon is integraliteit als procesafspraak. Waar vier jaar geleden vooral over locaties werd gesproken, formuleren gemeenten nu regels over wat er bij een gebiedsontwikkeling standaard aan tafel moet komen. 's-Hertogenbosch belooft bij gebiedsontwikkelingen ruimte te houden voor evenementen, sport en informele sportlocaties; Eindhoven legt per gebiedskader vast welke voorzieningen nodig zijn; Zwolle geeft sport en bewegen een vaste plek in gebiedsontwikkelingen; Tilburg maakt gebiedsbiografieën. Hengelo gaat het verst door alle gebiedsontwikkelingen te toetsen aan vijf principes van brede welvaart.
Het tweede patroon is financieel. De term 'grondbeleid' of 'grondexploitatie' komt in 25 akkoorden voor, 148 keer in totaal. Actief grondbeleid keert terug bij Amersfoort, Breda, Haarlemmermeer, Schiedam en Utrecht; Arnhem, Rotterdam en Zwolle benoemen expliciet dat de businesscase van gebiedsontwikkeling onder druk staat en richten fondsen in. Rotterdam reserveert 544 miljoen euro voor investeringen die randvoorwaardelijk zijn voor woningbouw, plus een apart gebiedsontwikkelingsfonds en een doorbouwfonds. Amsterdam kiest voor meer commerciële functies in grote ontwikkelingen om de betaalbare woningen te kunnen financieren.
Het derde patroon is instrumenteel: de omgevingsvisie is met 260 vermeldingen in 33 akkoorden het meest genoemde deelonderwerp. Apeldoorn herijkt zijn omgevingsvisie, Utrecht ontwikkelt de Ruimtelijke Strategie Utrecht door tot een 'Omgevingsvisie 2050', Lelystad houdt vast aan de Omgevingsvisie 2050 inclusief 30% sociale huur, en Sittard-Geleen stelt gebiedsvisies op in lijn met de omgevingsvisie. Versnelling is het bijbehorende thema: Maastricht werkt met 'parallel plannen', Alphen aan den Rijn en Heerlen richten een taskforce in, Deventer verkent een snelloket voor projecten tot vijf woningen.
Veertien akkoorden verbinden hun gebiedsontwikkeling expliciet aan rijksprogramma's – NOVEX, de Nota Ruimte of de status van grootschalige woningbouwlocatie. Dat speelt vooral buiten de Randstad: Almelo, Emmen, Enschede en Hengelo positioneren zich nadrukkelijk als antwoord op de nationale woningbouwopgave.
Wat opvalt is hoe weinig het instrumentarium van gebiedsontwikkeling wordt uitgewerkt. Alleen tien akkoorden maken een expliciete afspraak over het meeplannen van voorzieningen. Data, modellen of digitale ondersteuning bij ruimtelijke afwegingen komen in dit hoofdstuk vrijwel niet voor – die staan, als ze er staan, in het hoofdstuk over de organisatie.
Ruimtelijke ordening gaat over de omgeving waarin huidige én toekomstige generaties wonen, werken en leven. Daarom laten we ruimtelijke ontwikkeling in Heerlen niet aan het toeval over, maar sturen zeer actief op kwaliteit, samenhang en publieke waarden. Iedere gebiedsontwikkeling moet bijdragen aan een duurzamer, socialer en mooier Heerlen.— Heerlen, p. 24
Het verdienvermogen van gebiedsontwikkelingen staat onder druk. Daarom geven we in grote ontwikkelingen meer ruimte voor commerciële functies als dit ervoor zorgt dat dit leidt tot meer betaalbare woningen.— Amsterdam, p. 12
Hierdoor kunnen we investeren in mobiliteit, groen, luchtkwaliteit, sociale voorzieningen, bedrijfsruimten en campussen rondom onze gebiedsontwikkelingen en kunnen we investeringen doen die randvoorwaardelijk zijn voor woningbouw, zoals het tegengaan van netcongestie. In totaal maken we hier de komende periode 544 miljoen euro voor beschikbaar.— Rotterdam, p. 55
Om gebiedsontwikkeling te versnellen werken we waar mogelijk volgens het principe van ‘parallel plannen’ waarbij verschillende projectfases gelijktijdig worden opgepakt.— Maastricht, p. 7
De omvang van de opgave maakt dat Deventer zowel inbreidings- als uitbreidingslocaties nodig heeft.— Deventer, p. 10
Bouwopgave, betaalbaarheid, doelgroepen en versnelling van de woningproductie.
Woningbouw komt in alle 41 akkoorden voor en krijgt in 25 een eigen hoofdstuk. Het is het meest concrete thema van het corpus: bijna overal staan aantallen, percentages en jaartallen.
Betaalbaarheid en segmentering zijn met 929 vermeldingen in 40 akkoorden het grootste deelonderwerp. De 30-40-30-verdeling is de nieuwe standaard: Leeuwarden neemt hem als vertrekpunt, Amsterdam past zijn 40-40-20 daarop aan zodra de wet dat vraagt en hanteert 30-40-30 al in transformatiegebieden, Haarlem kiest 40-40-20, Delft stuurt op minimaal 33% sociaal en 40% middelduur, Zaanstad juist op 20 tot 30% sociale huur omdat het al een groot sociaal segment heeft. Maastricht gaat de andere kant op en laat de eigen strengere norm los.
Het tweede patroon is uitvoeringskracht in plaats van nieuwe ambitie. Dertien akkoorden noemen expliciet versnelling, een taskforce of een doorbouwaanpak. Maastricht richt de ambtelijke capaciteit op woningen die al in de pijplijn zitten, Delft concentreert zich op het afmaken van gestarte plannen, Alphen aan den Rijn stelt een bestuurlijke taskforce in, Heerlen zet de Taskforce Woningbouw voort. De rem zit niet in de plannen: Ede benoemt expliciet een dip in de realisatie door natuurcompensatie, netcongestie en een tekort aan bouwpersoneel.
Het derde patroon is de bestaande voorraad: 39 akkoorden gaan in op doorstroming en beter benutten. Optoppen, splitsen, woningdelen, hospitaverhuur en wonen boven winkels komen bij onder meer Apeldoorn, Assen, Deventer, Gouda, Maastricht en Zoetermeer terug. Veertien akkoorden zetten marktinstrumenten in – zelfbewoningsplicht en opkoopbescherming bij Alkmaar, Deventer, Groningen, Lelystad, Rotterdam, Schiedam en Tilburg; Lelystad voegt daar een leegstandsheffing aan toe.
Waar gebouwd wordt is de scherpste scheidslijn. Arnhem sluit bouwen in natuurgebieden en parken uit en kiest voor inbreiding; Dordrecht houdt de polder groen en open. Daartegenover verklaart Maastricht uitbreiding buiten de bestaande stad expliciet tot 'geen taboe', kiest Enschede voor hybride bouwen in de stad én aan de randen, en hebben Deventer en Emmen zowel inbreidings- als uitbreidingslocaties nodig. Alkmaar, Almelo, Emmen en Hengelo koppelen hun opgave aan de status van grootschalige woningbouwlocatie.
Wonen en zorg komt in 28 akkoorden voor, maar vrijwel altijd als doelgroepenbeleid (ouderen, knarrenhofjes, levensloopbestendig) en zelden als ruimtelijke programmering. En hoewel 39 akkoorden over corporaties en prestatieafspraken gaan, worden monitoring en data over de voortgang van de bouwproductie zelden concreet gemaakt.
We kiezen voor 2030 voor de bouw van minimaal 15.000 woningen.— Rotterdam, p. 7
We zetten daarom stevig in op het versnellen van de woningbouwproductie en bouwen de komende jaren ongeveer 1.000 woningen per jaar.— Leeuwarden, p. 9
Maar door verschillende factoren, zoals natuurcompensatie, netcongestie en een tekort aan bouwpersoneel, voorzien we de komende jaren een dip in de realisatie.— Ede, p. 16
Beperking van gemeentelijke regelgeving op het gebied van bouwen en wonen is nodig om de woningbouwopgave te realiseren. We spreken daarom uit dat we in principe geen lokale kop op landelijke regels willen.— Maastricht, p. 4
De aanwijzing van de Spoorzone Hengelo Enschede als nationale grootschalige woningbouwlocatie, de regionale economische groei en de ambitie om de brede welvaart te behouden maken de komende jaren bepalend voor de toekomst.— Hengelo, p. 14
Wij verkennen samen met het Rijk de mogelijkheid voor grootschalige woningbouwlocatie van Rijksbelang in Regio Emmen.— Emmen, p. 6
Bereikbaarheid, modaliteitskeuze, parkeerbeleid, verkeersveiligheid en de mobiliteitstransitie.
Mobiliteit is na woningbouw het best uitgewerkte fysieke thema: 2.100 vermeldingen, in alle 41 akkoorden, met in 30 akkoorden een eigen hoofdstuk. Het zwaartepunt ligt bij openbaar vervoer, fiets en verkeersveiligheid – elk in bijna elk akkoord.
Het meest betekenisvolle patroon voor gebiedsontwikkeling is dat parkeren het scharnier is geworden tussen mobiliteit en woningbouw. Parkeren komt 401 keer voor in 32 akkoorden, en de parkeernorm wordt expliciet als bouwsteen van de woningbouwopgave behandeld. Hengelo stelt vast dat het huidige parkeerbeleid concrete belemmeringen oplevert voor woningbouw en gebiedsontwikkeling. Delft hanteert lage parkeernormen bij nieuwe woningbouw en voert vergunningparkeren in rond nieuwe gebiedsontwikkelingen; Eindhoven komt met lagere parkeernormen voor de gebiedsontwikkeling Fellenoord; Enschede houdt juist vast aan de huidige normen om parkeerdruk in bestaande wijken te voorkomen; Assen en Amersfoort heroverwegen hun normen.
Het STOMP-principe (stappen, trappen, OV, mobility as a service, privéauto) duikt in 11 akkoorden op – nieuw vocabulaire dat de volgorde van afwegen vastlegt. 'Mobiliteitstransitie' wordt daarentegen maar in 7 akkoorden gebruikt: de meeste gemeenten beschrijven de inhoud zonder het label.
Hubs en knooppunten komen in 34 akkoorden voor. Almere, Apeldoorn, Deventer en Zoetermeer verdichten expliciet rond OV-knooppunten; Deventer investeert in gebiedsontwikkeling rond de stations en onderzoekt station Colmschate; Eindhoven realiseert vier mobiliteitshubs aan de stadsranden; Deventer verplaatst straatparkeren naar hubs. Deelmobiliteit staat in 26 akkoorden, waarbij Nijmegen opvalt door het in eigen hand te willen houden om op aantallen, kwaliteit, prijzen en locaties te kunnen sturen.
Aan de rand van het thema staan twee onderwerpen die juist vóór deze periode veel aandacht kregen. Laadinfrastructuur komt in slechts 11 akkoorden voor, zero-emissiezones in 8 – en daarvan zijn de meeste vermeldingen een uitstel of een afwijzing. Den Haag stelt de invoering van emissieklasse 6 uit, Almere sluit Almere Buiten en Almere Haven uit, Schiedam kiest expliciet voor andere maatregelen dan zero-emissiezones. Het onderwerp is in deze lichting akkoorden politiek van kleur verschoten.
Verkeersmanagement, data en modellering ontbreken vrijwel volledig. Helmond is de uitzondering die de regel bevestigt: het is het enige akkoord dat digitalisering en AI inzet om verkeersstromen te reguleren.
Daarom bekijken we mobiliteit altijd in samenhang met woningbouw en gebiedsontwikkeling.— Leeuwarden, p. 10
Het huidige parkeerbeleid sluit onvoldoende aan op de verstedelijkingsopgave en de mobiliteitstransitie.— Hengelo, p. 11
Bij alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen zorgen nieuwe parkeernormen voor auto en fiets voor duidelijkheid, minder parkeerdruk en ruimte voor lopen en fietsen.— Deventer, p. 21
Bij gebiedsontwikkelingen maken we vanaf de start ruimte voor duurzame (deel)mobiliteit.— Nijmegen, p. 14
We realiseren vier mobiliteitshubs (P&R’s/Park & Bikes) met goede aansluiting op de bus en deelmobiliteit, verspreid aan de randen van de stad.— Eindhoven, p. 13
Een concrete ontwikkeling die we voor ons zien is het benutten van digitalisering en AI om verkeersstromen meer op maat te reguleren om zo de doorstroming te verbeteren.— Helmond, p. 8
Warmte, elektriciteit, verduurzaming van de gebouwde omgeving en de netcapaciteit die dat allemaal moet dragen.
De energietransitie komt in alle 41 akkoorden voor, maar krijgt slechts in 17 een eigen hoofdstuk. Dat komt doordat het thema van doelstelling is verschoven naar randvoorwaarde – en die verschuiving heeft één duidelijke oorzaak.
Netcongestie is het grootste deelonderwerp van het hele DMI-cluster: 677 vermeldingen in 40 van de 41 akkoorden. Alleen Haarlem, dat slechts een samenvatting van twee pagina's publiceerde, raakt het onderwerp niet. Lelystad is een grensgeval: het wijdt een paragraaf aan een 'toekomstbestendig energienetwerk' en spreekt over het elektriciteitsnet en het stroomnet, maar gebruikt het woord netcongestie nergens. Belangrijker dan de frequentie is waar het staat: netcongestie duikt op in de hoofdstukken over wonen, economie en gebiedsontwikkeling, niet in het duurzaamheidshoofdstuk. Almelo schrijft dat de beperkte netcapaciteit druk zet op de woningbouw- en verduurzamingsopgave; Breda noemt het oplossen van netcongestie een van de sleutels voor de schaalsprong; Amsterdam heeft een terugvaloptie voor het geval permanente bouw erdoor vertraagt; Ede rekent het stroomnet tot de 'dragende systemen' die op orde moeten zijn voordat er gebouwd kan worden. Amersfoort ('Aanpak netcongestie'), Apeldoorn ('Netcongestie en warmtevoorziening') en Schiedam geven het een eigen paragraaftitel, en in Schiedam is netcongestie bovendien een benoemde collegeportefeuille.
Het antwoord is in veel akkoorden netbewust bouwen en ruimte reserveren. Eindhoven maakt netbewust bouwen tot expliciete afspraak, Almelo bouwt 'netbewust en waterbewust', Enschede reserveert ruimte voor energie-infrastructuur in gebiedsontwikkelingen, Amsterdam brengt energie-infrastructuur deze periode onder in de portefeuille ruimtelijke ordening om processen te versnellen, en Haarlemmermeer pleit voor 'energieplanologie' in bouwplannen. Deventer koppelt verkabeling van hoogspanning standaard aan netverzwaring.
Het tweede grote blok is isolatie en besparing (550 vermeldingen, 36 akkoorden), consequent gepresenteerd als het goedkoopste en snelste spoor. Warmte volgt met 412 vermeldingen in 35 akkoorden; publieke of collectieve warmtebedrijven komen terug bij Amersfoort, Amstelveen, Amsterdam, Den Haag, 's-Hertogenbosch en Helmond. Lokaal eigenaarschap via energiecoöperaties staat in 16 akkoorden, met Alkmaar, Amsterdam en Arnhem als duidelijkste voorstanders; Arnhem richt zelfs een gemeentelijk energiebedrijf op.
Opslag en energiehubs zijn opvallend snel opgekomen: 29 akkoorden noemen batterijen, buurtbatterijen, energiehubs of peak shaving. Ede neemt in zijn omgevingsplannen ruimte op voor buurtbatterijen, Almere zet in op peak shaving bij bedrijven en lokale opslag, Amstelveen verkent buurtbatterijen. Grootschalige opwek met zon en wind is daarentegen terughoudender geworden: 23 akkoorden, waarbij meerdere gemeenten (Alphen aan den Rijn, Alkmaar) eerst zon op dak willen benutten voordat ze naar het landschap kijken.
Energiearmoede staat in 22 akkoorden en is daarmee stevig verankerd, maar de koppeling tussen het energiesysteem en de ondergrond – waar de kabels, leidingen en warmtenetten fysiek moeten liggen – wordt slechts door een handvol gemeenten gelegd.
Netcongestie vormt daarin de komende jaren een belangrijke uitdaging: de beschikbare capaciteit op het elektriciteitsnet is beperkt en zet druk op onze woningbouw- en verduurzamingsopgave.— Almelo, p. 10
Als door netcongestie permanente bouw vertraagt, schalen we tijdelijke woningen op.— Amsterdam, p. 11
In Ede staan deze dragende systemen onder druk. De natuurkwaliteit is op veel plekken onvoldoende, het stroomnet zit vol, het grondwater is kwetsbaar en het mobiliteitsnetwerk raakt overbelast.— Ede, p. 9
Netbewust bouwen door zoveel mogelijk woningen aan te sluiten op het elektriciteitsnet, tegen een zo laag mogelijke netbelasting.— Eindhoven, p. 23
Bij verkabelingsprojecten, waar bovengrondse hoogspanningsleidingen worden vervangen door ondergrondse leidingen, onderzoeken we standaard of tegelijkertijd netverzwaring mogelijk is.— Deventer, p. 26
Wat onder de straat zit: bodemkwaliteit, grondwater, funderingen, riolering en de kabels en leidingen die de transities moeten accommoderen.
Dit is veruit het kleinste ruimtelijke thema van de analyse: 216 vermeldingen, in 28 van de 41 akkoorden, met slechts 5 akkoorden die er een hoofdstuk- of paragraaftitel aan wijden. Dertien akkoorden noemen bodem of ondergrond geen enkele keer in inhoudelijke zin.
Het beeld wordt nog schever als je kijkt wáár de vermeldingen zitten. Het grootste deelonderwerp is riolering (159 vermeldingen in 22 akkoorden), en een fors deel daarvan gaat over de rioolheffing en de kostendekkendheid daarvan – dus over de gemeentelijke begroting, niet over het ondergrondse systeem. Trekt men die financiële passages eraf, dan blijft er weinig over. Ter vergelijking: het aanpalende cluster klimaatadaptatie en water (hittestress, wateroverlast, droogte, waterberging, klimaatbestendig) komt 480 keer voor – ruim twee keer zo vaak als de ondergrond zelf.
Waar de ondergrond wél als systeem wordt behandeld, gebeurt dat in een kleine kopgroep. Amsterdam is het meest expliciet en organiseert groen, bodem, water en ondergrond als één samenhangende stedelijke infrastructuur, met als argument dat straten dan nog maar één keer open hoeven. Ede beschrijft de vervangingsopgave van riolering, wegen en kabels en leidingen voor de komende twintig jaar en koppelt die aan vergroening. Alphen aan den Rijn kondigt aan meer regie op de ondergrond te voeren zodat opgaven rond kabels, leidingen, bodem en water integraal worden opgepakt. Utrecht is de enige gemeente die 'herordening ondergrond' als investeringsregel in de meerjarenbegroting zet en twee derde van de rioleringsinvesteringen integraal aanpakt. Deventer koppelt verkabeling aan netverzwaring.
Bodemdaling en funderingen zijn een duidelijk regionaal verhaal: het onderwerp krijgt gewicht in precies die zes gemeenten waar het fysiek speelt. Gouda maakt er een eigen lobbythema van, Dordrecht stelt vast dat bodemdaling extra eisen stelt aan funderingen, infrastructuur en waterveiligheid en dat ook de openbare ruimte wordt geraakt, Rotterdam breidt het funderingsprogramma uit naar niet-onderheide woningen, en Zaanstad trekt extra middelen uit voor funderingsherstel en combineert dat met verduurzaming en wijkvernieuwing.
Het beleidsprincipe 'water en bodem sturend' – sinds 2022 rijksbeleid – is in slechts zes akkoorden terug te vinden: Apeldoorn, Alphen aan den Rijn, Arnhem, Deventer, Groningen en (in eigen bewoordingen) Heerlen. Bij de overige 35 gemeenten is het principe niet in het akkoord beland.
Dit is het grootste gat in het corpus. Terwijl netcongestie in 40 akkoorden als harde randvoorwaarde wordt erkend, wordt de fysieke ruimte waarin die netverzwaring, die warmtenetten en die klimaatadaptatie moeten landen door 13 gemeenten in het geheel niet genoemd – onder wie Amstelveen, Assen, Enschede, Haarlemmermeer, Helmond, Hengelo, Maastricht, Roosendaal, Schiedam, Sittard-Geleen en Zoetermeer. 'Kabels en leidingen' en 'regie op de ondergrond' halen samen 16 vermeldingen in 6 akkoorden.
Groen, bodem, water en ondergrond worden zoveel mogelijk als een samenhangende stedelijke infrastructuur georganiseerd. Door hier bestuurlijk, organisatorisch en financieel op te sturen vermijden we veel kosten, hoeven straten nog maar één keer open, vindt minder oponthoud plaats en blijft er geld over voor groen en onderhoud.— Amsterdam, p. 28
We zien echter dat het zowel boven als onder de grond steeds drukker wordt. Er komen meer inwoners, woningen en voorzieningen. Tegelijk moeten in de komende twintig jaar veel straten open om oude riolering, wegen, kabels en leidingen te vervangen vanwege veroudering en de energietransitie.— Ede, p. 11
Integrale projecten openbare ruimte Inclusief herordening ondergrond. Twee derde van de rioleringsinvesteringen pakken we integraal aan— Utrecht, p. 77Deze passage staat in de investeringstabel van het akkoord, niet in de lopende tekst.
Gouda heeft te maken met een verzakkende bodem en funderingen, oude riolering en straten die onderhoud nodig hebben.— Gouda, p. 9
We hebben hierbij aandacht voor bodemdaling, die in delen van de stad extra eisen stelt aan funderingen, infrastructuur en waterveiligheid.— Dordrecht, p. 11
Om latere knelpunten en kosten te voorkomen, betrekken we water, bodem, biodiversiteit en netcapaciteit eerder in ruimtelijke keuzes.— Heerlen, p. 25
Daarbij zijn water en bodem sturend voor ruimtelijke keuzes.— Deventer, p. 14
Digitale dienstverlening, datagebruik, informatieveiligheid en digitale inclusie.
Digitalisering komt in alle 41 akkoorden voor (846 vermeldingen) en krijgt in 15 een eigen hoofdstuk. Maar het onderwerp wordt bijna overal vanuit de gemeentelijke organisatie bekeken, niet vanuit de stad.
De drie grootste deelonderwerpen zijn privacy en ethiek (27 akkoorden), informatieveiligheid en cyber (22 akkoorden) en digitale inclusie (19 akkoorden). De terugkerende formule is 'digitaal waar het kan, persoonlijk waar het moet': Almere, Lelystad, Roosendaal, Zoetermeer en Nijmegen leggen allemaal vast dat er een menselijk of analoog alternatief blijft bestaan. Nijmegen belooft expliciet dat er altijd een analoog alternatief is voor digitale dienstverlening.
Het duidelijkste nieuwe thema is digitale autonomie en soevereiniteit: 111 vermeldingen in 16 akkoorden, een begrip dat vier jaar geleden nauwelijks in coalitieakkoorden voorkwam. Amsterdam wil digitaal onafhankelijk worden van Amerikaanse tech giganten, Delft zet 'concrete stappen richting digitale soevereiniteit', Deventer, Ede, Enschede, Nijmegen, Tilburg en Utrecht formuleren vergelijkbare ambities. Utrecht benoemt de risico's van afhankelijkheid voor privacy en datatoegang en stelt een wethouder speciaal voor digitalisering aan.
De ruimtelijke toepassing van data is daarentegen schaars. Een digital twin of digitale tweeling wordt door zes gemeenten genoemd (Alkmaar, Almelo, Haarlemmermeer, Heerlen, 's-Hertogenbosch en Tilburg), en slechts twee daarvan verbinden hem expliciet aan ruimtelijke besluitvorming: Alkmaar als instrument voor ruimtelijke en economische besluitvorming, Heerlen om ruimtelijke ontwikkelingen integraal inzichtelijk te maken voor bestuur, organisatie én inwoners. 'Smart city' komt nog maar in drie akkoorden voor, 'sensoren' in twee, 'open data' in één (Tilburg). Datagedreven of informatiegestuurd werken staat in 11 akkoorden, met Alphen aan den Rijn als uitschieter dat er een eigen leidend principe van maakt.
Tilburg is de enige gemeente die het hele instrumentarium in één lijstje bij elkaar zet: algoritmeregister, cyberveiligheid, open data en digitale autonomie. Tilburg is ook de enige gemeente met een collegeportefeuille die letterlijk 'Digitalisering en AI' heet.
Het vocabulaire van het DMI-ecosysteem – digital twin, sensoren, open data, smart city – is in deze akkoorden vrijwel afwezig, en waar het staat is het zelden verbonden met de fysieke opgaven. Tegelijk is er een duidelijke opvolger: digitale autonomie. De belangstelling voor data is niet verdwenen, maar verschoven van 'wat kunnen we ermee' naar 'van wie is het en wie beheert het'.
Digitale tweeling: we benutten en ontwikkelen de digitale tweeling van Alkmaar als instrument voor datagedreven werken en ondersteuning van ruimtelijke en economische besluitvorming.— Alkmaar, p. 44
We bouwen een digitale tweeling van Heerlen, zodat ruimtelijke ontwikkelingen integraal inzichtelijker worden voor bestuur, organisatie én inwoners;— Heerlen, p. 44
Wij bouwen voort op dat wat werkt en passen nieuwe technologieën en innovaties toe, zoals Artificiële Intelligentie (AI) en zogeheten “digital twins”. Daarbij staan privacy en informatieveiligheid voorop.— Almelo, p. 18
Amsterdam, Nederland en Europa moeten zoveel mogelijk digitaal onafhankelijk worden van (Amerikaanse) tech giganten.— Amsterdam, p. 41
we continueren het gebruik van het algoritmeregister; • we investeren in de cyberveiligheid van onze gemeente; • we publiceren actief open data; • we werken langjarig om te komen tot digitale autonomie;— Tilburg, p. 11
Expliciete passages over AI, algoritmen en hun inzet of begrenzing door de gemeente.
AI is het jongste thema in het corpus en meteen het kleinste: 117 vermeldingen, in 30 van de 41 akkoorden, met drie akkoorden die er een kop aan wijden. Tegelijk is de aanwezigheid zelf het nieuws – vier jaar geleden stond AI in vrijwel geen enkel coalitieakkoord.
De verreweg meest voorkomende invalshoek is AI in de eigen organisatie (83 vermeldingen in 20 akkoorden), en het motief is opvallend eenduidig: capaciteit en kosten. Den Haag zet AI en digitalisering slimmer in om naar de Roemernorm toe te werken, Breda koppelt AI aan het voorkomen dat nieuwe taken automatisch tot extra formatie leiden, Zaanstad omarmt AI om efficiënter te werken en boekt de besparing in, Alphen aan den Rijn onderzoekt in hoeverre AI kan worden ingezet om kosten te besparen, Rotterdam onderzoekt een AI-assistent voor ambtenaren, Dordrecht ziet AI personeelstekorten opvangen. Helmond is het eerlijkst over de startpositie: het constateert een inhaalslag te moeten maken.
De tweede invalshoek is begrenzing: 16 akkoorden formuleren kaders, ethiek of grenzen. Almere is het scherpst en legt vast dat AI nooit zelfstandig besluiten mag nemen. Deventer gaat het verst in uitwerking: het stelt AI-beleid vast met criteria voor privacy, uitlegbaarheid, menselijke controle, non-discriminatie en publieke waarden, en richt een commissie van onafhankelijke deskundigen in die adviseert over dat beleid. Arnhem houdt regie op de eigen data met ethische waarborgen; Emmen organiseert een structurele ethische dialoog; Heerlen wil op ethische wijze vooroplopen op data en AI.
De derde invalshoek is economisch (11 akkoorden). Groningen haalt een AI-fabriek naar de Niemeyer Campus, Heerlen verbindt zich via Brightlands aan de AI Gigafactory in Jülich, Amsterdam richt zijn innovatiebeleid op AI/digitaal, klimaat en gezondheid, Breda kiest voor Toegepaste Technologie en Creativiteit met robotica, AI en gaming, 's-Hertogenbosch reserveert 800.000 euro voor een propositie rond verantwoorde toepassing van AI, en Rotterdam plaatst AI in zijn Life Sciences & Health Tech-cluster.
Slechts één gemeente verbindt AI expliciet aan een fysieke opgave: Helmond wil digitalisering en AI gebruiken om verkeersstromen te reguleren en zet de eerste stappen naar autonoom rijdend openbaar vervoer. Deventer is de enige die benoemt dat data en visualisaties in het ruimtelijk domein helpen bij afwegingen rond woningbouw, mobiliteit en leefomgeving. Voor de overige 28 gemeenten die AI noemen is het een onderwerp van bedrijfsvoering, dienstverlening of economische positionering.
AI en het fysieke domein raken elkaar in dit corpus vrijwel niet. Geen enkel akkoord noemt AI in verband met de energietransitie, de ondergrond of gebiedsontwikkeling. De elf gemeenten die AI in het geheel niet noemen – Amersfoort, Apeldoorn, Eindhoven, Haarlem, Haarlemmermeer, Lelystad, Roosendaal, Schiedam, Sittard-Geleen, Zoetermeer en Zwolle – laten zien dat het onderwerp nog geen vanzelfsprekend onderdeel van een coalitieakkoord is. Dat Eindhoven daarbij zit is opvallend voor een Brainport-stad.
Data en AI bieden kansen om maatschappelijke opgaven beter te begrijpen en om dienstverlening en besluitvorming te verbeteren. In het ruimtelijk domein helpen data en visualisaties bijvoorbeeld bij betere afwegingen rondom woningbouw, mobiliteit en leefomgeving.— Deventer, p. 47
We stellen AI-beleid vast waarin aandacht is voor privacy, uitlegbaarheid, menselijke controle, non-discriminatie, toegankelijkheid en publieke waarden.— Deventer, p. 47
we laten AI ondersteunend zijn in analyses en onderbouwingen, maar AI mag nooit zelfstandig besluiten nemen. AI wordt alleen toegepast binnen duidelijke ethische en democratisch vastgestelde kaders.— Almere, p. 30
We hebben een inhaalslag te maken op het vlak van digitalisering en het gebruik van AI.— Helmond, p. 22
Met de komst van de AI-fabriek naar het Groningse Niemeyer maken we van Groningen een digitale hotspot.— Groningen, p. 60
We zetten automatisering, data en AI verantwoord in om dienstverlening en uitvoering slimmer en efficiënter te organiseren;— Heerlen, p. 44
Het DMI-programma hanteert een eigen indeling in zeven thema's, met een expliciete scope: dataontsluiting en -fusie, intelligentie-ontwikkeling, visualisatie, analytics, modellering en kennisontwikkeling. Die indeling snijdt het corpus anders aan dan de vorige: water gaat samen met bodem en ondergrond, mobiliteit valt uiteen in bereikbaarheid en in parkeren/verkeer, en digitalisering en AI vormen één thema. Hieronder dezelfde 41 akkoorden, opnieuw geteld langs die zeven thema's – en, belangrijker, gemeten op de scope: hoe vaak gaat een thema in deze akkoorden ook echt over data, analyse, modellen of monitoring?
Twee dingen vallen meteen op. Ten eerste levert de herindeling een ander gewicht per thema op dan de eerste doorsnede: door water erbij te nemen groeit bodem en ondergrond van 216 naar 674 vermeldingen, en door mobiliteit te splitsen blijkt bereikbaarheid (1.199) een groter onderwerp dan parkeren en verkeer (985). Ten tweede is de scope-meting het scherpste instrument uit deze hele analyse: ze laat zien dat de thema's wel op de agenda staan, maar dat de informatiekant er nauwelijks bij hoort.
De scope is per thema gemeten binnen de passages van dat thema zelf: alleen als een data-, analyse-, model- of monitoringswoord in dezelfde passage staat als een thema-term, telt het mee. Dat maakt de vergelijking tussen thema's eerlijk – en het verschil tussen de thema's groot.
| Formeel thema | Passages | Data & ontsluiting | Intelligentie & analytics | Visualisatie & modellering | Monitoring & meten | Kennis & disseminatie |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 Ruimte & schaalniveaus | 1289 | 207/41 | 148/41 | 4720/41 | 7924/41 | 10229/41 |
| 2 Woningbouw | 1604 | 2411/41 | 289/41 | 4219/41 | 31534/41 | 21936/41 |
| 3 Digitaal | 1035 | 50230/41 | 49430/41 | 11516/41 | 10423/41 | 14730/41 |
| 4 Energie | 1318 | 53/41 | 168/41 | 6120/41 | 4520/41 | 18630/41 |
| 5 Water, bodem & ondergrond | 674 | –0/41 | 11/41 | 2210/41 | 259/41 | 4716/41 |
| 6 Bereikbaarheid | 1199 | 107/41 | 207/41 | 1711/41 | 7018/41 | 9429/41 |
| 7 Parkeren & verkeer | 985 | 93/41 | 104/41 | 3110/41 | 8920/41 | 14129/41 |
Lees de tabel zo: binnen alle passages over water, bodem en ondergrond komt in de 41 akkoorden samen geen enkel woord uit de categorie ‘data en ontsluiting’ voor. Het thema Digitaal scoort hoog omdat de thema-termen en de scope-termen daar per definitie overlappen; het dient als ijkpunt voor de andere zes.
Snel naar: 1 Ruimte & schaalniveaus · 2 Woningbouw · 3 Digitaal · 4 Energie · 5 Water, bodem & ondergrond · 6 Bereikbaarheid · 7 Parkeren & verkeer
Ordening, inrichting, informatie en integraliteit – van plangebied tot regio. Formeel DMI-thema 1.
1.289 vermeldingen in alle 41 akkoorden, 25 met een eigen hoofdstuk. Het thema is breed aanwezig, maar de informatiekant ervan is dun: 20 data-vermeldingen in 7 akkoorden.
Het schaalniveau waarop gemeenten redeneren is in deze lichting akkoorden opvallend expliciet geworden. Hengelo scoort het hoogst (68,0 per 10.000 woorden) en toetst alle gebiedsontwikkelingen aan vijf principes; Maastricht, Emmen en Zwolle volgen. Veertien akkoorden verbinden hun ruimtelijke keuzes aan nationale programma's (NOVEX, Nota Ruimte, grootschalige woningbouwlocatie), en 's-Hertogenbosch redeneert expliciet vanuit een regioschaal van 650.000 inwoners. Regionale samenwerking komt 49 keer voor.
Integraliteit is de meest gebruikte procesbelofte: 'in samenhang' (94 keer) en 'integrale aanpak' (51 keer) zijn standaardformuleringen geworden. Het instrument daarachter is de omgevingsvisie (77 vermeldingen in 33 akkoorden). Wat vrijwel ontbreekt is het informatie-deel van dit thema: het Digitaal Stelsel Omgevingswet wordt door precies één gemeente genoemd (Almelo), en data speelt in 7 van de 41 akkoorden een rol binnen dit thema.
De uitzonderingen zijn daarom des te scherper. Heerlen wil een digitale tweeling bouwen opdat ruimtelijke ontwikkelingen integraal inzichtelijk worden voor bestuur, organisatie én inwoners. Alkmaar zet zijn digitale tweeling in als instrument voor ruimtelijke en economische besluitvorming. Deventer gaat het verst en ontwikkelt een dashboard voor de fysieke leefomgeving juist om de samenhang tussen programma's te bewaken.
Van de scope-onderdelen scoort 'kennis en disseminatie' het hoogst (29 akkoorden) en 'data en ontsluiting' het laagst (7). Ruimtelijke integraliteit wordt dus wel belóófd, maar zelden onderbouwd met een gedeeld informatiebeeld.
Deventer werkt met meerdere programma’s die elkaar raken, zoals de Energievisie, de woonopgave, de Visie Platteland, biodiversiteit, klimaatadaptatie, mobiliteit en netcongestie. Om samenhang tussen ambities, projecten en programma’s beter te bewaken, ontwikkelen we een dashboard voor de fysieke leefomgeving. Een dashboard helpt om effecten, afhankelijkheden, knelpunten en kansen inzichtelijk te maken.— Deventer, p. 28
We bouwen een digitale tweeling van Heerlen, zodat ruimtelijke ontwikkelingen integraal inzichtelijker worden voor bestuur, organisatie én inwoners;— Heerlen, p. 44
Onze aanpak daarbij is dat alle gebiedsontwikkelingen, plannen, initiatieven en projecten moeten bijdragen aan vijf principes die bijdragen aan de brede welvaart.— Hengelo, p. 8
Ruimtelijke ordening gaat over de omgeving waarin huidige én toekomstige generaties wonen, werken en leven. Daarom laten we ruimtelijke ontwikkeling in Heerlen niet aan het toeval over, maar sturen zeer actief op kwaliteit, samenhang en publieke waarden.— Heerlen, p. 24
Bouwopgave met het oog op monitoring, coördinatie van de uitvoering en financiële instrumenten. Formeel DMI-thema 2.
1.604 vermeldingen in alle 41 akkoorden. Dit is het enige thema waar de scope-meting hoog uitslaat op iets anders dan techniek: monitoring komt in 34 van de 41 akkoorden voor binnen de woningbouwpassages.
Woningbouw is het meest gestuurde thema van het corpus. Vrijwel elk akkoord noemt aantallen en percentages, en 34 akkoorden koppelen daar expliciet monitoring, bijsturing of voortgangsbewaking aan. Amersfoort formuleert het mechanisme het scherpst: als monitoring laat zien dat de praktijk niet het gewenste resultaat oplevert, wordt er bijgestuurd. 's-Hertogenbosch monitort periodiek de effecten van goed verhuurderschap, leegstand en lokale binding.
De coördinatie van de uitvoering is de tweede rode draad: dertien akkoorden noemen een taskforce, versnellingstafel, aanjaagteam of snelloket. Maastricht richt de ambtelijke capaciteit op woningen die al in de pijplijn zitten en werkt met 'parallel plannen'; Alphen aan den Rijn stelt een bestuurlijke taskforce in met een deadline van medio 2027; Deventer verkent een snelloket voor projecten tot vijf woningen; Haarlemmermeer zet 'versnellingstafels' voort.
Investeringsfondsen zijn in deze periode het instrument van keuze. Rotterdam heeft een doorbouwfonds en een gebiedsontwikkelingsfonds naast 544 miljoen euro voor randvoorwaardelijke investeringen; Zaanstad werkt met een Transformatiefonds; Breda met een Volkshuisvestingsfonds; 's-Hertogenbosch met een Structuurfonds; Zoetermeer sluit aan bij het Doorbouwakkoord.
De informatiekant blijft ook hier beperkt tot tellen. Van de bouwinformatiemodellen (BIM, GIM, SIM) of het DSGO is in geen enkel akkoord sprake; industrieel, conceptueel of fabrieksmatig bouwen komt bij een handvol gemeenten voor (onder meer Apeldoorn en Emmen). Monitoring gaat over aantallen woningen, niet over de keten die ze voortbrengt.
Monitoring staat in 34 akkoorden, maar data en ontsluiting in 11 en analytics in 9. Er wordt dus stevig geteld en bijgestuurd, terwijl het delen van bouw- en planinformatie tussen partijen nergens als opgave wordt benoemd.
Als na monitoring blijkt dat de praktijk niet het gewenste resultaat oplevert, sturen wij bij met alternatieven of aanpassingen.— Amersfoort, p. 14
Om gebiedsontwikkeling te versnellen werken we waar mogelijk volgens het principe van ‘parallel plannen’ waarbij verschillende projectfases gelijktijdig worden opgepakt.— Maastricht, p. 7
Om kleinschalige vergroening en infrastructuur rond bouwprojecten mogelijk te maken is het gebiedsontwikkelingsfonds opgericht.— Rotterdam, p. 55
Maar door verschillende factoren, zoals natuurcompensatie, netcongestie en een tekort aan bouwpersoneel, voorzien we de komende jaren een dip in de realisatie.— Ede, p. 16
Datagebruik, AI, digitale autonomie en vertrouwen; data spaces en stelsels. Formeel DMI-thema 3.
1.035 vermeldingen in alle 41 akkoorden, 15 met een eigen hoofdstuk. Het enige thema waar de scope vanzelfsprekend is – en juist daarom het thema waar zichtbaar wordt wat gemeenten met data wél willen.
De drie zwaartepunten zijn datagebruik (502 scope-vermeldingen in 30 akkoorden), intelligentie (494 in 30) en kennis (147 in 30). Deventer (47,1 per 10.000 woorden), Heerlen, Almere en Breda zijn de koplopers. Waar het over AI gaat is het motief bijna overal capaciteit en kosten; waar het over data gaat, gaat het steeds vaker over eigenaarschap.
Digitale autonomie is het opvallendste nieuwe begrip: 16 akkoorden gebruiken het, met Amsterdam, Delft, Deventer, Ede, Enschede en Tilburg als duidelijkste stemmen. Amsterdam wil digitaal onafhankelijk worden van Amerikaanse tech giganten, Delft zet stappen richting digitale soevereiniteit, Zaanstad houdt de data van inwoners het liefst in eigen beheer, Nijmegen maakt zijn digitale infrastructuur zo veel mogelijk onafhankelijk van private partijen. Voor een federatieve data space is dit relevanter dan het lijkt: het bezwaar richt zich op afhankelijkheid, niet op delen.
Trust is in dit corpus geen abstractie maar een set concrete waarborgen. Deventer stelt AI-beleid vast met criteria voor uitlegbaarheid, menselijke controle en non-discriminatie en richt een commissie van onafhankelijke deskundigen in; Tilburg continueert zijn algoritmeregister en publiceert actief open data; Gouda legt vast dat algoritmen alleen worden gebruikt als de werking transparant is; Almere verbiedt AI-besluiten zonder mens.
Tegelijk is de ruimtelijke toepassing van al die data schaars: digital twins bij zes gemeenten, smart city bij drie, sensoren bij twee, open data bij één. Het thema Digitaal staat grotendeels los van de zes andere thema's.
Er is geen enkel akkoord dat spreekt over een federatieve data space, NDS/FDS, Zicht op Nederland of DSFL. De begrippen waar gemeenten wél mee werken zijn autonomie, open standaarden, eigen beheer en publieke waarden.
We stellen AI-beleid vast waarin aandacht is voor privacy, uitlegbaarheid, menselijke controle, non-discriminatie, toegankelijkheid en publieke waarden.— Deventer, p. 47
Amsterdam, Nederland en Europa moeten zoveel mogelijk digitaal onafhankelijk worden van (Amerikaanse) tech giganten.— Amsterdam, p. 41
we continueren het gebruik van het algoritmeregister; • we investeren in de cyberveiligheid van onze gemeente; • we publiceren actief open data; • we werken langjarig om te komen tot digitale autonomie;— Tilburg, p. 11
Digitale tweeling: we benutten en ontwikkelen de digitale tweeling van Alkmaar als instrument voor datagedreven werken en ondersteuning van ruimtelijke en economische besluitvorming.— Alkmaar, p. 44
we laten AI ondersteunend zijn in analyses en onderbouwingen, maar AI mag nooit zelfstandig besluiten nemen. AI wordt alleen toegepast binnen duidelijke ethische en democratisch vastgestelde kaders.— Almere, p. 30
Databeschikbaarheid, planning, lokale load balancing en organisatievormen rond het energiesysteem. Formeel DMI-thema 4.
1.318 vermeldingen in alle 41 akkoorden. Netcongestie is het dominante onderwerp – maar databeschikbaarheid, het eerste trefwoord van dit DMI-thema, komt in 3 van de 41 akkoorden voor.
Netcongestie en netcapaciteit staan in 40 van de 41 akkoorden, en bijna altijd in het hoofdstuk over wonen of economie in plaats van in een duurzaamheidshoofdstuk. Almelo schrijft dat de beperkte netcapaciteit druk zet op de woningbouw- en verduurzamingsopgave; Breda noemt het oplossen ervan een sleutel voor de schaalsprong; Ede rekent het stroomnet tot de 'dragende systemen' die op orde moeten zijn vóór er gebouwd wordt. Amersfoort, Apeldoorn en Schiedam geven het een eigen paragraaftitel.
Lokale load balancing is in vier jaar tijd van niets naar breed gedragen gegaan, zij het in gewone woorden: 29 akkoorden noemen batterijen, buurtbatterijen, energiehubs, opslag of peak shaving. Ede neemt in zijn omgevingsplannen ruimte op voor buurtbatterijen, Almere zet in op peak shaving bij bedrijven, Dordrecht op lokaal opwekken, opslaan en delen via energiecoöperaties en energiehubs. De termen 'load balancing' en 'congestiemanagement' zelf komen bij drie gemeenten voor.
Organisatievormen zijn de derde as: publieke of collectieve warmtebedrijven bij Amersfoort, Amstelveen, Amsterdam, Den Haag, 's-Hertogenbosch en Helmond, een gemeentelijk energiebedrijf bij Arnhem, energiecoöperaties en lokaal eigenaarschap in 16 akkoorden. Haarlemmermeer pleit voor 'energieplanologie' in bouwplannen; Amsterdam brengt energie-infrastructuur onder in de portefeuille ruimtelijke ordening om processen te versnellen.
Wat vrijwel ontbreekt is de informatiepositie. Vijf data-vermeldingen in drie akkoorden binnen een thema dat in 40 akkoorden als harde randvoorwaarde wordt erkend. Gemeenten weten dát het net vol zit; ze schrijven niet op hoe ze dat samen met netbeheerders inzichtelijk gaan maken. Enschede komt het dichtst in de buurt met een kaart die kansen voor zon, opslag en laadinfrastructuur toont en gebiedsontwikkeling en vergunningverlening ondersteunt.
De kloof tussen erkenning (40 akkoorden) en informatie (3 akkoorden) is in dit thema het grootst van alle zeven. Daar ligt de meest concrete aanknoping voor databeschikbaarheid en gezamenlijke planning.
Netcongestie vormt daarin de komende jaren een belangrijke uitdaging: de beschikbare capaciteit op het elektriciteitsnet is beperkt en zet druk op onze woningbouw- en verduurzamingsopgave.— Almelo, p. 10
Netbewust bouwen door zoveel mogelijk woningen aan te sluiten op het elektriciteitsnet, tegen een zo laag mogelijke netbelasting.— Eindhoven, p. 23
Als door netcongestie permanente bouw vertraagt, schalen we tijdelijke woningen op.— Amsterdam, p. 11
Bij verkabelingsprojecten, waar bovengrondse hoogspanningsleidingen worden vervangen door ondergrondse leidingen, onderzoeken we standaard of tegelijkertijd netverzwaring mogelijk is.— Deventer, p. 26
Water inclusief drinkwater, bodem en ondergrond – 4D zicht en regie op wat onder en boven de straat samenkomt. Formeel DMI-thema 5.
674 vermeldingen in 40 van de 41 akkoorden, maar slechts 11 met een eigen hoofdstuk. En het scherpste cijfer van deze hele analyse: nul data-vermeldingen binnen dit thema, in alle 41 akkoorden samen.
Door water bij bodem en ondergrond te nemen wordt het thema drie keer zo groot als in de vorige indeling: van 216 naar 674 vermeldingen. Die groei zit vrijwel volledig aan de waterkant: klimaatadaptatie (111), klimaatbestendig (54), wateroverlast (33), hittestress (31), droogte (28), groenblauw (24), drinkwater (21), waterkwaliteit (20). Gouda, Arnhem, Dordrecht en Alkmaar zijn de koplopers.
De ondergrondkant blijft daarentegen klein en geconcentreerd. Bodemdaling en funderingen spelen bij zes gemeenten – Gouda, Dordrecht, Rotterdam en Zaanstad voorop. Kabels, leidingen en regie op de ondergrond halen zestien vermeldingen in zes akkoorden. 'Water en bodem sturend', sinds 2022 rijksbeleid, staat in zes akkoorden: Apeldoorn, Alphen aan den Rijn, Arnhem, Deventer, Groningen en, in eigen bewoordingen, Heerlen.
Waar de twee kanten samenkomen ontstaan de beste passages. Amsterdam organiseert groen, bodem, water en ondergrond als één samenhangende stedelijke infrastructuur, met als argument dat straten dan nog maar één keer open hoeven. Ede beschrijft de vervangingsopgave van riolering, wegen en kabels voor twintig jaar en koppelt die aan vergroening. Groningen constateert dat kabels en leidingen het planten van bomen belemmeren en zoekt technische oplossingen. Utrecht begroot 'herordening ondergrond' als investeringsregel en pakt twee derde van de rioleringsinvesteringen integraal aan.
En dan het cijfer dat eruit springt: in geen van de 41 akkoorden komt binnen dit thema een woord uit de categorie data en ontsluiting voor, en analytics één keer. Wel is er beweging op kennis (16 akkoorden) en visualisatie (10): Dordrecht neemt deel aan Platform Slappe Bodem en een landelijke leeraanpak en start een pilot met woningeigenaren; Tilburg gaat lozingsvergunningen in kaart brengen voor de Kaderrichtlijn Water; Alphen aan den Rijn voert begin 2027 een nulmeting klimaatadaptatie uit.
Van '4D zicht en regie' is in geen enkel akkoord sprake, en een grondstoffen- of grondbankenmarktplaats evenmin. Terwijl netcongestie, woningbouw, warmtenetten en klimaatadaptatie allemaal dezelfde ondergrond claimen, is dit het thema zonder gedeeld informatiebeeld – en tegelijk het thema waar de vraag ernaar het duidelijkst zichtbaar is.
Groen, bodem, water en ondergrond worden zoveel mogelijk als een samenhangende stedelijke infrastructuur georganiseerd. Door hier bestuurlijk, organisatorisch en financieel op te sturen vermijden we veel kosten, hoeven straten nog maar één keer open, vindt minder oponthoud plaats en blijft er geld over voor groen en onderhoud.— Amsterdam, p. 28
We zien echter dat het zowel boven als onder de grond steeds drukker wordt. Er komen meer inwoners, woningen en voorzieningen. Tegelijk moeten in de komende twintig jaar veel straten open om oude riolering, wegen, kabels en leidingen te vervangen vanwege veroudering en de energietransitie.— Ede, p. 11
Dordrecht neemt deel aan Platform Slappe Bodem en aan de Gebiedsgerichte Leeraanpak (onderdeel van de Nationale Aanpak Funderingsproblematiek) en kaart het vraagstuk bodemdaling al enige tijd aan bij provincie en Rijk.— Dordrecht, p. 29
Kabels en leidingen maken het op sommige plekken lastig om bomen te planten. Daarom werken we met nieuwe oplossingen, zoals de Klimaatboom van de Hanze: een innovatieve manier van planten waarbij onder de grond ruimte en groeiplaats slim worden ingericht.— Groningen, p. 35
We gaan aan de slag met het in kaart brengen van lozingsvergunningen van bedrijven en beoordelen samen met de Omgevingsdienst of deze vergunningen ‘KRW-proof’ zijn.— Tilburg, p. 43
Integrale projecten openbare ruimte Inclusief herordening ondergrond. Twee derde van de rioleringsinvesteringen pakken we integraal aan— Utrecht, p. 77Deze passage staat in de investeringstabel van het akkoord, niet in de lopende tekst.
Kunnen mensen de voorzieningen bereiken die ze nodig hebben – per doelgroep. Formeel DMI-thema 6.
1.199 vermeldingen in alle 41 akkoorden, 21 met een eigen hoofdstuk. Nabijheid van voorzieningen is een breed gedeelde ambitie – het meten ervan is dat niet.
Het dominante frame is de complete wijk: dagelijkse voorzieningen op loop- of fietsafstand. Dordrecht omschrijft een sterke wijk als een wijk met een buurtwinkel, kinderopvang, openbaar vervoer en een huisarts in de buurt, en neemt die behoefte mee bij nieuwe gebiedsontwikkelingen. Deventer combineert de woningbouwopgave met 'voorzieningen dichtbij'; Amersfoort bouwt buurten waar voorzieningen dichtbij zijn voor verschillende generaties; Ede constateert op basis van De Staat van Ede 2025 dat het achterblijft op culturele voorzieningen.
Doelgroepen worden concreet benoemd waar het om fysieke toegankelijkheid gaat. Eindhoven hanteert het Handboek Toegankelijkheid openbare ruimte en maakt barrière-vrije voet- en fietsroutes; Almere maakt een plan gericht op plekken waar veel kwetsbare voetgangers komen; 's-Hertogenbosch laat ervaringsdeskundigen jaarlijks over knelpunten rapporteren; Amstelveen wil het leerlingenvervoer op orde brengen; Den Haag regelt gratis ov voor jongeren met een Ooievaarspas.
De ruggengraat blijft het openbaar vervoer (127 vermeldingen) en het station (150). Amersfoort noemt ov de ruggengraat van het mobiliteitssysteem, Eindhoven investeert in een OV-concessie die meegroeit met de stad, Leeuwarden werkt aan een nieuw station en de Lelylijn, Emmen aan de Nedersaksenlijn. Alphen aan den Rijn en Eindhoven hanteren expliciet het STOMP- respectievelijk STROMP-principe als afwegingsvolgorde.
De scope-meting laat zien waar het stokt: monitoring in 18 akkoorden, data in 7. Gemeenten formuleren de ambitie – iedereen moet de voorzieningen kunnen bereiken die hij nodig heeft – zonder vast te leggen hoe ze zullen vaststellen of dat lukt. Het begrip 'vervoersarmoede' komt in het hele corpus niet voor.
'Bereikbaarheid op Peil' en vergelijkbare meetinstrumenten worden nergens genoemd. Dit is het thema waar de beleidsvraag ('bereiken onze doelgroepen hun voorzieningen?') en het ontbrekende meetinstrument het dichtst bij elkaar liggen.
In een sterke wijk zijn dagelijkse voorzieningen nabij, zoals een buurtwinkel, kinderopvang, openbaar vervoer en een huisarts. Bij nieuwe gebiedsontwikkelingen nemen we deze behoefte aan nabije voorzieningen mee in de toekomstplannen van de wijk.— Dordrecht, p. 9
We hanteren het ontwerpprincipe STROMP (eerst Stappen, dan Trappen, Rollen, Openbaar vervoer, Mobiliteitsdiensten en tenslotte de Privéauto) voor de inrichting van onze stad.— Eindhoven, p. 12
Daarom werken we met Onbeperkt073 aan toegankelijkheid in de openbare ruimte, het OV, werk en cultuur. Ervaringsdeskundigen rapporteren jaarlijks over verbeteringen en knelpunten.— 's-Hertogenbosch, p. 30
We willen ervoor zorgen dat onze gemeente in de volle breedte bereikbaar is met openbaar vervoer of vormen van collectief vervoer.— 's-Hertogenbosch, p. 21
Parkeerbeleid, verkeersstromen, hubs en zero-emissiezonering voor logistiek. Formeel DMI-thema 7.
985 vermeldingen in alle 41 akkoorden, 18 met een eigen hoofdstuk. Parkeren is het scharnier tussen mobiliteit en woningbouw; verkeersdata is nagenoeg afwezig (9 vermeldingen in 3 akkoorden).
Parkeren is met afstand het grootste deelonderwerp (259 vermeldingen) en wordt vooral behandeld als randvoorwaarde voor bouwen. Hengelo stelt vast dat versnipperde parkeernormen en een beperkte koppeling met het STOMP-principe concrete belemmeringen opleveren voor woningbouw en gebiedsontwikkeling. Delft hanteert lage parkeernormen bij nieuwbouw en voert vergunningparkeren in rond nieuwe gebiedsontwikkelingen; Eindhoven verlaagt de normen voor Fellenoord; Enschede houdt de huidige normen juist vast; Deventer laat nieuwe normen voor auto en fiets gelden bij alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen.
Zero-emissiezonering voor logistiek is in deze lichting akkoorden politiek van kleur verschoten. Van de acht akkoorden die het onderwerp noemen, gaat het in de meeste om uitstel of afstel: Den Haag stelt emissieklasse 6 en zero-emissie uit naar 2035, Almere sluit Almere Buiten en Almere Haven uit, Schiedam kiest expliciet voor andere maatregelen dan zero-emissiezones, Ede stopt de invoering. Daartegenover breidt Amsterdam in 2028 uit, voert Deventer eind 2027 in en bereidt Zwolle zich voor op de wettelijke verplichting in 2030.
Hubs en deelmobiliteit vormen het positieve spoor: mobiliteitshubs in 34 akkoorden, deelmobiliteit in 26. Eindhoven realiseert vier hubs aan de stadsranden, Deventer verplaatst straatparkeren naar hubs en vergroot vergunningszones in de schilwijken, Nijmegen wil deelmobiliteit in eigen hand houden om op aantallen, kwaliteit, prijzen en locaties te kunnen sturen.
Verkeersdata ontbreekt vrijwel geheel. Talking Traffic, ROMO en SPS komen in geen enkel akkoord voor. Helmond is de enige gemeente die het verband legt: digitalisering en AI om verkeersstromen op maat te reguleren, plus eerste stappen naar autonoom rijdend openbaar vervoer.
Van de zeven thema's heeft dit het laagste data-aandeel na water en bodem: 9 vermeldingen in 3 akkoorden. Terwijl parkeernormen, circulatieplannen en ZE-zonering allemaal rekenvragen zijn die nu per gemeente afzonderlijk worden beantwoord.
Het huidige parkeerbeleid sluit onvoldoende aan op de verstedelijkingsopgave en de mobiliteitstransitie.— Hengelo, p. 11
Bij alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen zorgen nieuwe parkeernormen voor auto en fiets voor duidelijkheid, minder parkeerdruk en ruimte voor lopen en fietsen.— Deventer, p. 21
Een concrete ontwikkeling die we voor ons zien is het benutten van digitalisering en AI om verkeersstromen meer op maat te reguleren om zo de doorstroming te verbeteren.— Helmond, p. 8
We realiseren vier mobiliteitshubs (P&R’s/Park & Bikes) met goede aansluiting op de bus en deelmobiliteit, verspreid aan de randen van de stad.— Eindhoven, p. 13
Bij gebiedsontwikkelingen maken we vanaf de start ruimte voor duurzame (deel)mobiliteit.— Nijmegen, p. 14
Het formele DMI-vocabulaire komt in de coalitieakkoorden vrijwel niet voor. Van de zestien instrumenten en stelsels uit de themabeschrijving is er precies één dat aantoonbaar in een akkoord staat, plus de digital twin. Dat is geen verwijt aan de gemeenten – een coalitieakkoord is een politiek document, geen uitvoeringsagenda – maar het bepaalt wel waar een gesprek over DMI begint: bij de opgave, niet bij het stelsel.
| Instrument of stelsel | Treffers | Akkoorden | Waar | Oordeel |
|---|---|---|---|---|
| DSO / Digitaal Stelsel Omgevingswet | 1 | 1 | Almelo | in gebruik |
| Digital twin / digitale tweeling | 6 | 6 | Alkmaar, Almelo, Haarlemmermeer, Heerlen, 's-Hertogenbosch, Tilburg | in gebruik |
| DSGO | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| GIM / gebiedsinformatiemodel | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| SIM / systeeminformatiemodel | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| Federatieve data space | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| NDS / FDS | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| Zicht op Nederland (ZoN) | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| DSFL | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| Talking Traffic / TT-dataketen | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| ROMO | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| SPS | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| Bereikbaarheid op Peil | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| 4D zicht | 0 | 0 | — | komt niet voor |
| BIM | 3 | 1 | 's-Hertogenbosch | valse treffer |
| DSM | 3 | 3 | Delft, Heerlen, Sittard-Geleen | valse treffer |
| Grondbank | 1 | 1 | Groningen | valse treffer |
De drie als vals gemarkeerde treffers zijn gecontroleerd in de brontekst: 's-Hertogenbosch bedoelt met BIM de Bossche Investerings Maatschappij, DSM verwijst bij Delft, Heerlen en Sittard-Geleen naar het chemiebedrijf (‘DSM oost’, ‘het DSM-pand’) en Groningens ‘grondbank’ is een budgetregel van het gemeentelijk ontwikkelbedrijf, geen grondstoffenmarktplaats.
Langs de formele DMI-indeling komt hetzelfde corpus tot een scherpere conclusie dan langs de eerste. Alle zeven thema's staan in vrijwel alle akkoorden. De scope – data, intelligentie, visualisatie, analytics, modellering en kennis – staat er niet.
Zet de zeven thema's op hun data-aandeel op een rij en de rangorde is eenduidig: Digitaal 502 data-vermeldingen in 30 akkoorden, Woningbouw 24 in 11, Bereikbaarheid 10 in 7, Parkeren en verkeer 9 in 3, Energie 5 in 3, en Water, bodem en ondergrond 0 in 0. Buiten het digitale hoofdstuk zelf wordt over data nauwelijks gesproken. Dat is precies de ruimte waar DMI in zit: niet het agenderen van de opgave, maar het leveren van het gedeelde beeld eronder.
Waar data ontbreekt, is monitoring wel aanwezig: 34 akkoorden monitoren woningbouw, 24 de ruimtelijke opgave, 20 energie, 20 parkeren en verkeer, 18 bereikbaarheid. Gemeenten hebben zichzelf dus al verplicht tot bijsturen op basis van cijfers. De vraag die ze nog niet beantwoorden is waar die cijfers vandaan komen en of ze vergelijkbaar zijn. Aansluiten bij een bestaande monitoringsbelofte is kansrijker dan een nieuw datastelsel introduceren.
Van zestien instrumenten en stelsels haalt er één een akkoord (het DSO, bij Almelo), naast zes digital twins. Tegelijk formuleren gemeenten de onderliggende vraag onafhankelijk van elkaar wel degelijk: Deventer wil een dashboard voor de fysieke leefomgeving om samenhang tussen energie, wonen, klimaatadaptatie, mobiliteit en netcongestie te bewaken; Heerlen en Alkmaar willen digital twins voor ruimtelijke besluitvorming; Enschede maakt een kaart die opwek, opslag en laadinfrastructuur koppelt aan gebiedsontwikkeling. Dat zijn DMI-vragen in gemeentetaal.
Zestien akkoorden benoemen digitale autonomie of soevereiniteit, en meerdere gemeenten (Nijmegen, Zaanstad, Utrecht, Amsterdam) verbinden daar expliciet de eis aan dat ze grip houden op hun eigen data en minder afhankelijk worden van private partijen. Voor een federatieve opzet is dat eerder een opening dan een blokkade – mits het gesprek begint bij publieke regie, open standaarden en uitlegbaarheid in plaats van bij het stelsel.
Elke cel toont het aantal vermeldingen; de kleur volgt de frequentie per 10.000 woorden, zodat korte en lange akkoorden vergelijkbaar zijn. Een streepje betekent: het thema komt in dit akkoord niet voor.
| Gemeente | Pag. | Gebiedsontwikkeling | Woningbouw | Mobiliteit | Energietransitie | Bodem & ondergrond | Digitalisering | AI | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 's-HertogenboschG40 | 92 | 15 | 42 | 52 | 50 | 1 | 34 | 8 | |
| AlkmaarG40 | 55 | 26 | 71 | 76 | 49 | 8 | 39 | 1 | |
| AlmeloG40 | 24 | 17 | 30 | 46 | 33 | 2 | 17 | 1 | |
| AlmereG40 | 39 | 6 | 43 | 31 | 10 | – | 18 | 3 | |
| Alphen aan den RijnG40 | 65 | 26 | 59 | 53 | 46 | 17 | 29 | 13 | |
| AmersfoortG40 | 57 | 8 | 44 | 72 | 49 | 1 | 6 | – | |
| AmstelveenG40 | 36 | 17 | 45 | 52 | 25 | – | 20 | 3 | |
| AmsterdamG4 | 71 | 18 | 116 | 31 | 60 | 4 | 30 | 7 | |
| ApeldoornG40 | 36 | 8 | 20 | 25 | 27 | 4 | 8 | – | |
| ArnhemG40 | 35 | 20 | 55 | 30 | 34 | 24 | 24 | 1 | |
| AssenG40 | 25 | 5 | 13 | 17 | 21 | – | 5 | 1 | |
| BredaG40 | 46 | 33 | 58 | 108 | 18 | 13 | 59 | 8 | |
| DelftG40 | 20 | 10 | 73 | 33 | 44 | 3 | 27 | 2 | |
| Den HaagG4 | 52 | 43 | 77 | 93 | 59 | 1 | 24 | 3 | |
| DeventerG40 | 57 | 21 | 58 | 101 | 46 | 3 | 62 | 10 | |
| DordrechtG40 | 38 | 16 | 74 | 66 | 39 | 26 | 15 | 3 | |
| EdeG40 | 32 | 29 | 41 | 44 | 31 | 12 | 28 | 4 | |
| EindhovenG40 | 58 | 21 | 36 | 53 | 33 | 2 | 17 | – | |
| EmmenG40 | 24 | 26 | 92 | 71 | 33 | 5 | 10 | 4 | |
| EnschedeG40 | 52 | 15 | 45 | 108 | 47 | – | 15 | 3 | |
| GoudaG40 | 28 | 5 | 24 | 38 | 18 | 16 | 20 | 2 | |
| GroningenG40 | 93 | 33 | 64 | 79 | 57 | 15 | 16 | 3 | |
| HaarlemG40 | 2 | – | 7 | 7 | 4 | – | 1 | – | |
| HaarlemmermeerG40 | 33 | 12 | 32 | 43 | 19 | – | 19 | – | |
| HeerlenG40 | 49 | 46 | 42 | 31 | 26 | 5 | 37 | 7 | |
| HelmondG40 | 27 | 15 | 34 | 36 | 30 | – | 16 | 4 | |
| HengeloG40 | 29 | 35 | 39 | 60 | 28 | – | 14 | 2 | |
| LeeuwardenG40 | 28 | 15 | 53 | 31 | 28 | 16 | 41 | 3 | |
| LelystadG40 | 47 | 9 | 42 | 70 | 28 | 2 | 15 | – | |
| MaastrichtG40 | 27 | 29 | 43 | 40 | 53 | – | 4 | 1 | |
| NijmegenG40 | 61 | 22 | 20 | 37 | 36 | 3 | 26 | 1 | |
| OssG40 | 18 | 24 | 32 | 36 | 21 | 2 | 17 | 2 | |
| RoosendaalG40 | 20 | 11 | 24 | 21 | 9 | – | 5 | – | |
| RotterdamG4 | 77 | 24 | 41 | 78 | 41 | 2 | 27 | 5 | |
| SchiedamG40 | 30 | 3 | 12 | 23 | 16 | – | 2 | – | |
| Sittard-GeleenG40 | 37 | 7 | 19 | 16 | 20 | – | 10 | – | |
| TilburgG40 | 79 | 23 | 46 | 51 | 35 | 11 | 43 | 9 | |
| UtrechtG4 | 84 | 31 | 48 | 68 | 67 | 9 | 15 | 1 | |
| ZaanstadG40 | 42 | 29 | 32 | 59 | 35 | 8 | 11 | 2 | |
| ZoetermeerG40 | 37 | 7 | 49 | 52 | 20 | – | 14 | – | |
| ZwolleG40 | 42 | 40 | 37 | 62 | 19 | 1 | 6 | – |
| Gemeente | 1 Ruimte & schaalniveaus | 2 Woningbouw | 3 Digitaal | 4 Energie | 5 Water, bodem & ondergrond | 6 Bereikbaarheid | 7 Parkeren & verkeer | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 's-HertogenboschG40 | 24 | 34 | 48 | 44 | 8 | 36 | 23 | |
| AlkmaarG40 | 43 | 69 | 44 | 41 | 34 | 47 | 50 | |
| AlmeloG40 | 29 | 28 | 19 | 36 | 14 | 26 | 8 | |
| AlmereG40 | 11 | 41 | 23 | 14 | 4 | 20 | 10 | |
| Alphen aan den RijnG40 | 40 | 51 | 51 | 48 | 29 | 37 | 22 | |
| AmersfoortG40 | 21 | 47 | 6 | 43 | 10 | 38 | 53 | |
| AmstelveenG40 | 27 | 39 | 27 | 23 | 16 | 20 | 25 | |
| AmsterdamG4 | 24 | 103 | 41 | 56 | 7 | 22 | 21 | |
| ApeldoornG40 | 14 | 17 | 8 | 28 | 13 | 13 | 8 | |
| ArnhemG40 | 22 | 47 | 29 | 31 | 41 | 16 | 24 | |
| AssenG40 | 9 | 12 | 5 | 23 | 3 | 7 | 7 | |
| BredaG40 | 51 | 23 | 67 | 18 | 22 | 65 | 57 | |
| DelftG40 | 13 | 61 | 29 | 46 | 5 | 15 | 15 | |
| Den HaagG4 | 47 | 69 | 29 | 50 | 2 | 64 | 64 | |
| DeventerG40 | 34 | 56 | 84 | 54 | 22 | 55 | 33 | |
| DordrechtG40 | 32 | 61 | 19 | 35 | 47 | 46 | 21 | |
| EdeG40 | 46 | 37 | 32 | 37 | 23 | 33 | 10 | |
| EindhovenG40 | 50 | 40 | 20 | 35 | 13 | 29 | 20 | |
| EmmenG40 | 55 | 67 | 14 | 33 | 10 | 69 | 12 | |
| EnschedeG40 | 26 | 33 | 21 | 48 | 18 | 37 | 73 | |
| GoudaG40 | 14 | 19 | 20 | 17 | 32 | 22 | 12 | |
| GroningenG40 | 52 | 51 | 19 | 57 | 50 | 43 | 37 | |
| HaarlemG40 | 1 | 5 | 1 | 2 | – | 3 | 4 | |
| HaarlemmermeerG40 | 20 | 32 | 20 | 17 | 14 | 16 | 26 | |
| HeerlenG40 | 58 | 43 | 55 | 27 | 17 | 20 | 12 | |
| HelmondG40 | 23 | 34 | 21 | 32 | 3 | 27 | 26 | |
| HengeloG40 | 74 | 28 | 15 | 32 | 10 | 44 | 21 | |
| LeeuwardenG40 | 26 | 41 | 45 | 25 | 28 | 10 | 10 | |
| LelystadG40 | 19 | 34 | 16 | 20 | 8 | 40 | 34 | |
| MaastrichtG40 | 58 | 51 | 5 | 44 | 10 | 19 | 11 | |
| NijmegenG40 | 32 | 19 | 28 | 33 | 13 | 18 | 21 | |
| OssG40 | 26 | 29 | 21 | 18 | 16 | 20 | 6 | |
| RoosendaalG40 | 18 | 23 | 5 | 11 | 5 | 16 | 4 | |
| RotterdamG4 | 23 | 39 | 33 | 38 | 10 | 26 | 43 | |
| SchiedamG40 | 8 | 8 | 2 | 15 | 2 | 17 | 22 | |
| Sittard-GeleenG40 | 9 | 15 | 11 | 17 | 1 | 11 | 3 | |
| TilburgG40 | 55 | 45 | 50 | 35 | 34 | 28 | 26 | |
| UtrechtG4 | 40 | 43 | 14 | 61 | 23 | 29 | 29 | |
| ZaanstadG40 | 47 | 36 | 16 | 28 | 28 | 20 | 50 | |
| ZoetermeerG40 | 13 | 42 | 16 | 22 | 7 | 36 | 9 | |
| ZwolleG40 | 55 | 32 | 6 | 24 | 22 | 39 | 23 |
Leest men de zeven DMI-thema's naast elkaar, dan valt vooral op hoe ongelijk ze zijn uitgewerkt. Woningbouw en mobiliteit zijn volwassen beleidsvelden met aantallen, normen en instrumenten. Gebiedsontwikkeling is een werkwijze geworden. De energietransitie is verschoven naar randvoorwaarde. Maar de drie thema's die het fundament onder die andere vier zouden moeten vormen – de ondergrond, data en AI – zijn het zwakst uitgewerkt. Vier dwarsverbanden springen eruit.
In 40 van de 41 akkoorden staat netcongestie, en bijna overal in het hoofdstuk over bouwen of economie. Gemeenten zijn het stadium van 'probleem signaleren' voorbij: Eindhoven en Almelo bouwen netbewust, Enschede reserveert ruimte voor energie-infrastructuur in gebiedsontwikkelingen, Amsterdam verplaatst energie-infrastructuur naar de portefeuille ruimtelijke ordening, Haarlemmermeer pleit voor energieplanologie en Rotterdam maakt er een randvoorwaardelijke investering van 544 miljoen van. Dit is het thema waar de vraag naar gezamenlijke data over netcapaciteit en planvoorraad het meest urgent en het best geformuleerd is.
Woningbouw, netverzwaring, warmtenetten, klimaatadaptatie en de vervanging van verouderde riolering claimen alle dezelfde vierkante meters onder de straat. Toch noemen 13 akkoorden bodem of ondergrond geen enkele keer, halen 'kabels en leidingen' en 'regie op de ondergrond' samen maar 16 vermeldingen, en staat 'water en bodem sturend' in zes akkoorden. De uitzonderingen laten zien hoe het wél kan: Amsterdam organiseert de ondergrond als samenhangende infrastructuur, Ede zet de vervangingsopgave van twintig jaar op papier, Utrecht begroot 'herordening ondergrond' als investeringsregel. Voor het DMI-ecosysteem is dit tegelijk het grootste gat en de grootste kans.
Het onderwerp waar mobiliteit en woningbouw elkaar in de akkoorden daadwerkelijk raken is niet de mobiliteitstransitie maar de parkeernorm. Hengelo benoemt het parkeerbeleid als concrete belemmering voor woningbouw, Delft en Eindhoven verlagen normen bij specifieke gebiedsontwikkelingen, Enschede houdt ze juist vast, Amstelveen maakt aantoonbare bereikbaarheid vooraf tot voorwaarde voor nieuwe ontwikkelingen. Elf gemeenten introduceren het STOMP-principe als afwegingsvolgorde. Hier wordt een rekenvraag zichtbaar – wat betekent een norm voor het aantal haalbare woningen – die nu per gemeente afzonderlijk wordt beantwoord.
De klassieke smart-city-taal is grotendeels verdwenen: smart city staat in drie akkoorden, sensoren in twee, open data in één. Wat ervoor in de plaats komt is digitale autonomie en soevereiniteit (16 akkoorden), eigen beheer van data, open standaarden en minder afhankelijkheid van grote technologiebedrijven. Voor wie ruimtelijke data-infrastructuur wil opbouwen is dat geen afwijzing maar een randvoorwaarde: aansluiting vinden lukt eerder via publieke regie, open standaarden en uitlegbaarheid dan via technologiebeloften. De zes gemeenten met een digital twin en de twee die hem aan ruimtelijke besluitvorming koppelen (Alkmaar, Heerlen) zijn daarbij de logische eerste gesprekspartners.
De 41 geanalyseerde akkoorden. Ontbrekend: Hilversum, Hoorn, Leiden, Venlo – zie de beperkingen bovenaan.
| Gemeente | Groep | Type | Partijen | Datum | Pag. | Woorden | Document |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 's-Hertogenbosch | G40 | bestuursakkoord | D66, PRO, VVD, RB | 2026-06-17 | 92 | 18.365 | Meters Maken – Bestuursakkoord 's-Hertogenbosch 2026-2030 |
| Alkmaar | G40 | coalitieakkoord | PRO, D66, VVD, CDA | 2026-06 | 55 | 17.681 | Alkmaars Coalitieakkoord: Vol Vertrouwen Vooruit |
| Almelo | G40 | coalitieakkoord | VVD, CDA, LAS, GroenLinks-PvdA, D66 | 2026-05-29 | 24 | 11.230 | Coalitieakkoord Almelo 2026-2030: Voor Almelo nu en morgen |
| Almere | G40 | hoofdlijnenakkoord | PRO Almere, VVD, D66, CDA, Leefbaar Almere | 2026-06-30 | 39 | 8.195 | Samen werken op hoofdlijnen. Almere vooruit – Hoofdlijnenakkoord Almere 2026-2030 |
| Alphen aan den Rijn | G40 | coalitieakkoord | Nieuw Elan, CDA, PRO, D66 | 2026-05 | 65 | 23.240 | Samen groeien naar de toekomst – Coalitieakkoord Alphen aan den Rijn 2026-2030 |
| Amersfoort | G40 | coalitieakkoord (akkoord op hoofdlijnen) | PRO, KeiHart voor Amersfoort, D66, VVD, CDA | 2026-07 | 57 | 12.684 | Coalitieakkoord 2026-2030: Stad in verbinding |
| Amstelveen | G40 | coalitieakkoord | GroenLinks-PvdA (PRO), VVD, D66 | 2026-06 | 36 | 12.692 | Wat ons verbindt – Coalitieakkoord Amstelveen |
| Amsterdam | G4 | coalitieakkoord | PRO Amsterdam, D66 Amsterdam | 2026-06-03 | 71 | 23.705 | Jouw stad is mijn stad. Ons Amsterdam – Coalitieakkoord Amsterdam 2026-2030 |
| Apeldoorn | G40 | coalitieakkoord | Lokaal Apeldoorn, VVD, CDA, D66, ChristenUnie | 2026-05-27 | 36 | 6.853 | Ruimte voor mensen – Coalitieakkoord Apeldoorn 2026-2030 |
| Arnhem | G40 | coalitieakkoord | PRO Arnhem, D66, Arnhem Centraal, Partij voor de Dieren, CDA | 2026-06 | 35 | 17.383 | Arnhems Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Assen | G40 | coalitieakkoord | Assen Centraal, PRO, ChristenUnie, VVD | 2026-06 | 25 | 5.460 | Vooruit met Ambitie & Aandacht – Coalitieakkoord Assen 2026-2030 |
| Breda | G40 | bestuursakkoord | Bredase VVD, PRO Breda, D66 Breda | 2026-07-02 | 46 | 24.500 | Breda Durft, Breda Doet – Bestuursakkoord 2026-2030 |
| Delft | G40 | coalitieakkoord | PRO, D66, STIP | 2026-06-09 | 20 | 13.034 | Delft pakt door – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Den Haag | G4 | coalitieakkoord | Hart voor Den Haag, VVD, CDA, DENK | 2026-07-10 | 52 | 26.119 | Voor Den Haag, met Den Haag – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Deventer | G40 | coalitieakkoord | PRO, Gemeentebelang, D66 | 2026 | 57 | 17.821 | Werken aan vooruitgang, kansen voor iedereen – Coalitieakkoord Deventer 2026-2030 |
| Dordrecht | G40 | coalitieakkoord | VVD, VSP, ChristenUnie-SGP, D66, CDA | 2026-06-23 | 38 | 20.131 | Samen bouwen aan vandaag en morgen – Coalitieakkoord Dordrecht 2026-2030 |
| Ede | G40 | bestuursakkoord | SGP, GemeenteBelangen, ChristenUnie, CDA, VVD | 2026 | 32 | 15.656 | Doelgericht, met zorg voor elkaar en koesteren van onze leefomgeving – Bestuursakkoord Ede 2026-2030 |
| Eindhoven | G40 | coalitieakkoord | PRO, CDA, D66 | 2026-06 | 58 | 18.102 | Samen vooruit, samen thuis – Coalitieakkoord Eindhoven 2026-2030 |
| Emmen | G40 | coalitieakkoord | Wakker Emmen, PvdA, VVD | 2026 | 24 | 13.419 | Samen bouwen aan de toekomst van de gemeente Emmen – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Enschede | G40 | coalitieakkoord | PRO! Enschede, Burger Belangen Enschede, VVD, ChristenUnie | 2026-06-19 | 52 | 16.904 | Enschede: Stad van Twente, kracht voor Nederland – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Gouda | G40 | samenlevingsakkoord (geen klassiek coalitieakkoord) | Leefbaar Gouda, D66, ChristenUnie, SGP, VVD, Gouda Positief, Gouda Vitaal | 2026-07-09 | 28 | 11.142 | Samenwerken in Gouda – Samenlevingsakkoord 2026-2030 |
| Groningen | G40 | coalitieakkoord | PRO, Partij voor de Dieren, CDA, SP, ChristenUnie | 2026-06 | 93 | 27.135 | Samen voor Groningen – Eigenzinnig en Verbonden – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Haarlem | G40 | coalitieakkoord (samenvatting/infographic-versie) | PRO Haarlem, D66, CDA | 2026-06-11 | 2 | 1.005 | Samen bouwen aan een sterk Haarlem – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Haarlemmermeer | G40 | coalitieakkoord | VVD, PRO, D66, CDA, Forza! Haarlemmermeer | 2026-08 | 33 | 9.964 | Samen maken we Haarlemmermeer: Meer wonen, leefbaarheid en veiligheid – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Heerlen | G40 | coalitieakkoord | OPH, PRO/PvdD, SP, JPH, D66 | 2026-06-03 | 49 | 16.133 | Heerlens Akkoord 2026-2030: Voor een Heerlen in balans en bloei |
| Helmond | G40 | coalitieakkoord | Helder Helmond, VVD, D66, CDA, Lokaal Sterk | 2026-06-05 | 27 | 14.412 | Samen het verschil maken – Coalitieakkoord Helmond 2026-2030 |
| Hengelo | G40 | coalitieprogramma | BurgerBelangen, GroenLinks-PvdA, VVD, CDA, D66 | 2026-06-03 | 29 | 10.879 | Hengelo maakt het! – Coalitieprogramma 2026-2030 |
| Leeuwarden | G40 | coalitieakkoord | PRO, D66, VVD, CDA | 2026-06-10 | 28 | 17.315 | Ruimte voor de toekomst – Coalitieakkoord Leeuwarden 2026-2030 |
| Lelystad | G40 | raadsakkoord (geen klassiek coalitieakkoord) | JongLelystad, PRO, D66, InwonersPartij, CDA, ChristenUnie, Leefbaar Lelystad, SP, Partij voor de Dieren | 2026-06 | 47 | 15.086 | Verschillend | Verbonden | Vooruit – Raadsakkoord Lelystad 2026-2030 |
| Maastricht | G40 | coalitieakkoord | D66, CDA, GroenLinks, Seniorenpartij Maastricht (SPM), VVD, PvdA | 2026-06 | 27 | 12.616 | Aon de geng! – Coalitieakkoord Maastricht 2026-2030 |
| Nijmegen | G40 | coalitieakkoord | GroenLinks, D66, PvdA | 2026 | 61 | 15.967 | Groeien met lef! Samen voor Nijmegen – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Oss | G40 | coalitieakkoord | VDG, CDA, D66, VVD | 2026-06-10 | 18 | 10.375 | Met elkaar, aan de slag – Coalitieakkoord Oss 2026-2030 |
| Roosendaal | G40 | coalitieakkoord op hoofdlijnen | VLP, VVD, Roosendaalse Lijst, GroenLinks-PvdA, CDA | 2026-05-28 | 20 | 6.862 | We doen het samen! – Coalitieakkoord Roosendaal 2026-2030 |
| Rotterdam | G4 | coalitieakkoord | PRO, D66, VVD, CDA, Volt | 2026-06-26 | 77 | 22.436 | Vaart maken – Coalitieakkoord Rotterdam 2026-2030 |
| Schiedam | G40 | coalitieakkoord | PRO Schiedam, Alles voor Schiedam (AvS), DENK, VVD | 2026-05-26 | 30 | 7.539 | Schiedam maken we samen – Coalitieakkoord Schiedam 2026-2030 |
| Sittard-Geleen | G40 | coalitieakkoord | GOB, CDA, PRO, D66 | 2026-06-11 | 37 | 6.934 | Samen verder bouwen aan wat Sittard-Geleen sterk maakt – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Tilburg | G40 | coalitieakkoord | PRO Tilburg, VVD, D66, CDA | 2026-07-01 | 79 | 20.262 | Aandacht. Ambitie. Actie. – Coalitieakkoord Tilburg 2026-2030 |
| Utrecht | G4 | coalitieakkoord | PRO Utrecht, D66 | 2026-06 | 84 | 22.859 | Voor Uuuu – Coalitieakkoord gemeente Utrecht 2026-2030 |
| Zaanstad | G40 | coalitieakkoord | Lokaal Zaans, POV, VVD, D66, DENK, CDA | 2026-06-29 | 42 | 16.840 | De kracht van de Zaan – Coalitieakkoord Zaanstad 2026-2030 |
| Zoetermeer | G40 | coalitieakkoord | PRO Zoetermeer, De Zoetermeerse VVD, D66 Zoetermeer, CDA Zoetermeer | 2026-06-25 | 37 | 9.754 | Thuiskomen in Zoetermeer. Merkbaar beter. – Coalitieakkoord 2026-2030 |
| Zwolle | G40 | coalitieakkoord | PRO, VVD, D66, ChristenUnie, CDA | 2026 | 42 | 14.476 | Bouwen op Zwolse kracht: blik op de toekomst, oog voor vandaag – Coalitieakkoord Zwolle 2026-2030 |